دوزخ، زیبایی زشت

دوزخ، نام مجموعه ای از عکس های «جیمز نچوی» عکاس خبری آمریکایی است. اگرچه هم نامی این مجموعه با دوزخ «دانته» در ابتدا تصویری جهنمی را برای بیننده (که هنوز خواننده است) تداعی می کند، اما خواننده بعد از دیدن عکس ها درمی یابد که این دو اثر حتی به لحاظ مفهومی به فاصله دنیایی از هم قرار دارند؛ تصاویر تکان دهنده و دهشت بار از فجایع عظیم انسانی دهه های پایانی قرن بیستم. به واقع نچوی کوشیده تا آنچه که انسان مدرن پایان قرن بیستم به راحتی بر آن چشم می بندد را عیان کرده و در مقابل دیدگان به عمد بسته او قرار دهد. اما همین تصاویر سیاه، زشت و نکبت بار انسانی گاه آنچنان هنرمندانه در قاب دوربین ثبت شده اند که حتی به لحاظ زیبایی شناختی اثری به معنای درست کلمه زیبا خلق شده است. در بسیاری از عکس های او درک کمپوزیسیون، نحوه قرارگرفتن عکاس و انتخاب بهترین نقطه برای دوربین تصاویری خلق کرده که شاید یک عکاس خوب تنها برای ثبت تصاویر زیبا و جذاب با وسواس هنری آنها را انتخاب می کند. آیا نچوی برای خلق این آثار به اندازه یک عکاس خوب فرصت داشته است؟ یا اینکه ثبت چنین تصاویر هولناکی از فجایع انسانی ایجادشده به دست بشر اصولا برای عکاس فرصتی باقی می گذارد تا به کار خود به دیده خلق هنری بنگرد؟ به راستی دیدن کودک یا سالمندی که تعمدا در فجیع ترین حالت انسانی نگهداری می شود یا بدن هایی که در اثر گرسنگی تحمیلی و اسهال به رقت آورترین شکل ممکن درآمده اند یا انسان های تکه تکه شده توسط انسان های دیگر هم طراز خود قربانیان تا چه حد می تواند به عنوان اجزا و عناصر تشکیل دهنده یک اثر فیگوراتیو در نظر گرفته شود؟ در جایی که تصویر روی مجله ای روسی، افتاده بر خاک، تصویری تجاری و اروتیک از پای یک زن است، به فاصله کمتر از یک متر از آن روی همان خاک باقی مانده پوسیده پای قطع شده یک زن چچنی درست در همان زاویه قرار دارد. این ترکیب تا چه حد می تواند اتفاقی تلقی شود؟ خود نچوی معتقد است: «تنها چیزی که مرا قانع می کند تا در زمان کار تحت تاثیر احساساتم قرار نگیرم، این اعتقاد است که دیدن این تصاویر حس هم دردی مردم را برمی انگیزد و باعث می شود آنها نسبت به این وضعیت واکنش نشان دهند.» او خود این مجموعه را حاصل سفری شخصی در میان دستاوردهای تاریک دهه پایانی قرن بیستم می داند. به راستی که این عکس ها با هر انگیزه ای ثبت شده باشند، نشان دهنده حضور وجدانی بیدار در میان بیشمار چشم نظاره گر و بی تفاوت انسانی است. بی جهت نیست که دیگران او را عکاس ضدجنگ تلقی می کنند؛ کسی را که در واقع عکاس جنگ محسوب می شده است. حضور او در بعضی از فجیع ترین نسل کشی های قرن بیستم منجر به خلق آثاری شده که بسیار تاثیرگذارند. کم نیستند کسانی که به لحاظ جغرافیایی و فرهنگی قادر به تصور این وقایع نیستند و حتی حاضر به دیدن این عکس ها هم نمی شوند و دیدن بعضی از آنها حتی می تواند آثار مخرب و ماندگاری بر بسیاری از افراد نوع بشر داشته باشد؛ کسانی که در دنیایی بی نهایت متفاوت از این قربانیان در پوششی نرم از تعاریف جامعه مدنی آغشته به ادکلن درگیر مفاهیمی همچون برابری حقوق زن و مرد هستند اما گاهی حتی لحظه ای حاضر به نگاه کردن به این قربانیان نیستند. اما در میان تمام پیام هایی که از مجموعه عکس های او تداعی یا تلقی می شود، برای من مجموعه عکس های نچوی هشداری است برای نوع انسان. انسانی که در غوغای پدیده خودآگاهی قرن بیستم غرق شده و به امید اصلاح و دگرگونی در جهت تغییرات به مثابه آنچه در راستای بهبود وضعیت نوع خود اندیشیده، تلاش کرده اما تلاش او نهایتا به ایجاد وحشیانه ترین فجایع انسانی انجامیده که حتی اگر خودش مستقیما در آن نقش نداشته لااقل با پوشاندن چشم و گوش خود از دیدن و شنیدن آثار این فجایع بر امتداد آن دامن زده است؛ هشداری که به انسان آغاز قرن بیست ویکم طعنه می زند. اگر چشم ببندد، اگر گوش ببندد چه بسا خود در میان چنین مهلکه ای قرار خواهد گرفت. البته بوده اند انسان های دلیری که مانند او در بیداری یا لااقل هشدار به نسل انسان مدرن تلاش کرده اند. همچون کته کلویتس که مبهوت از دیدن عمق وحشت انسانی ناشی از فقر و تبعیض در بحبوحه تبدیل امپراتوری پروس به آلمان قدرتمند یک قرن پیش با خلق آثاری مشابه آنچه نچوی در زمان ما انجام داده، جاودانه می شود. انسان قربانی فرآیند شکل گیری قدرت، اصلاح نسل و ایجاد جامعه ای الگو در میان دیگر ابنای بشر، همچون زیراندازی در زیر چکمه های براق صاحبان قدرت و ثروت له می شود و چشمانش شاید تنها نماد انسانی باقی مانده از او بسیار درشت تر، مبهوت تر و گویاتر از حد معمول نقش شده است. شاید کلویتس هم همان چشم ها و صورت هایی را دیده که نچوی یک قرن بعد از او دیده و ثبت کرده است. اگرچه تشابه بی نظیر آثار او و نوع نگاهش به وحشت انسانی حاصل از پیشرفت خود او نوید وجود چنین انسان های مستثنایی را در هر دوره از حیات بشری می دهد، اما وحشت تکرار فجایع عظیمی همچون نسل کشی و جنایات امپراتوری ها در طول جنگ های جهانی همچنان پابرجاست؛ وحشتی که باز در زمان نچوی و البته این بار از جنگیدن انسان های گرسنه و بدبخت با هم و چشم پوشی اعقاب همان امپراتوری ها از آن به دلیل ترجیحات سیاسی و اقتصادی به فاصله یک قرن تکرار می شود. بیم آن هست که سلسله فجایع انسانی در قرن اخیر کماکان ادامه داشته باشد و در آینده هم هنرمندانی دیگر باشند که همچون کلویتس و نچوی زیباشناسانه و هنرمندانه به خلق آثاری بپردازند که یا خود نمایش فجایع انسانی است یا کمپوزیسیونی بی نقص از باقی مانده ها و تکه تکه های انسان هایی است که با هر ابزاری، سیاست، ساطور، فنر اتومبیل، اسلحه یا حتی چنگ و دندان یکدیگر را دریده اند.

درباره مجموعه عکس های «جیمز نچوی» دوزخ، نام مجموعه ای از عکس های «جیمز نچوی» عکاس خبری آمریکایی است. اگرچه هم نامی این مجموعه با دوزخ «دانته» در ابتدا تصویری جهنمی را برای بیننده (که هنوز خواننده است) تداعی می کند، اما خواننده بعد از دیدن عکس ها درمی یابد که این دو اثر حتی به لحاظ مفهومی به فاصله دنیایی از هم قرار دارند؛ تصاویر تکان دهنده و دهشت بار از فجایع عظیم انسانی دهه های پایانی قرن بیستم. به واقع نچوی کوشیده تا آنچه که انسان مدرن پایان قرن بیستم به راحتی بر آن چشم می بندد را عیان کرده و در مقابل دیدگان به عمد بسته او قرار دهد