وقتی عکس حرف می زند

کتاب «عکاسی، درآمدی انتقادی» را محمد نبوی، مهران مهاجر، سولماز ختایی لر و ویدا قدسی راثی ترجمه کرده و انتشارات مینوی خرد منتشر ساخته است. نشست نقد شهر کتاب، ۱۸ مرداد به نقد آن اختصاص داشت که با حضور مترجمان و دکتر مهدی مقیم نژاد و دکتر فرزان سجودی همراه بود. این گزارش به نقل سخنان دکتر سجودی اختصاص یافته است. ● زبان عکاسی بحث بارت به این معنا که عکس فاقد نظام رمزگانی است و هیچ گونه زبان عکاسانه وجود ندارد و فقط واقعیت مقابل دوربین را به تصویر می کشد و ارجاع می کند، بحث مهمی است. در کتاب «عکاسی، درآمدی انتقادی» بخوبی به این بحث اشاره شده و به این نتیجه انجامیده است که هرچه با فرآیند انتخاب و قاب بندی سر و کار داشته باشد، فعالیتی گفتمانی است و در نتیجه رمزگان هایی بر آن حاکم است. به این معنا که چون در عکاسی، عاملیت، انتخاب و قاب بندی وجود دارد، وارد فضای گفتمانی شده و ایدئولوژیک می گردد. ● مرجع به جای مصداق نکته دیگر، مساله «ارجاع» در عکاسی است. در اینجا به نظر می رسد ایرادی نظری در ترجمه وجود دارد ـ که در متون زبان شناسی به اشتباه کلمه «مصداق» به جای مرجع وارد شده و تمام پیشینه فلسفی خود را نیز به همراه آورده است ـ که در اینجا ارتباطی با نظام فلسفی پیشین خود ندارد. این بدان علت است که وقتی گفته می شود عکس ارجاع می دهد نباید به آنچه که بدان ارجاع داده می شود «مصداق» گفته شود در حالی که آنچه به آن ارجاع داده شده «مرجع» خواهد بود. با این کار یک سنت فلسفی قوی پوزیتیویستی وارد بحث می شود. مصداق به معنای محل صدق است که به کاربردن آن ما را درگیر جدل صدق و کذب می سازد. کاربرد این واژه، نه صرفا در زبان و زبان شناسی صورت می گیرد بلکه کاربرد آن به نظر می رسد عرفی شده باشد و هرچه که بدان ارجاع داده می شود مصداق نامیده می شود. بر این اساس برای بحث درباره عکاسی باید از شر این دوگانه نگری رها شد که کتاب «عکاسی، درآمدی انتقادی» در برخی جاها گرفتار آن شده است.اما در مجموع فصل بندی آن نشان می دهد که خود را از بند این اشتباه و گرفتاری رهانیده است. این که عکاسی هنر است یا نیست یا این که فناوری است یا نه، دوگانه هایی است که سرانجام باید یکی را انتخاب کرد. گمان می رود در این مورد بخصوص بدون تعصب باید گفت عکس همانند زبان است. این به آن معناست که ما لازم نیست در فضای فرهنگی امروز که به شدت بصری است بر سر کلاسی حاضر شویم تا این زبان را چون کودکی که مدرسه نرفته است، بیاموزیم. در ۵۰ سال گذشته در جامعه ما، ورود برای زندگی اجتماعی و فرهنگی، وارد شدن به فضای بصری است و هنگامی که وارد فضای بصری می شویم قراردادهای خوانش این فضا از جمله عکس را در اثر زیست فرهنگی در چنین فضایی درونی کرده و می آموزیم. پس برای فهم زبان عکس لازم نیست نشانه شناسی عکس یا زبان عکاسی بدانیم. هنگامی که اخبارگو در حین گفتن خبر دیده می شود اگر قواعد بصری در ما درونی نشده بود باید آن را «سری بریده می دانستیم». این اتفاق به صورت ناخودآگاه رخ می دهد، همان گونه که زبان مادری به شکل ناخودآگاه به بخشی از دانسته های ما تبدیل شده است. اگر تفکر دوگانه کنار گذاشته شود باید گفت همچون «یاکوبسن» که درباره نقش های ششگانه زبان بحث می کند، عکاسی را باید نظامی نشانه شناختی دانست که ممکن است نقش های متفاوتی را برعهده بگیرد. حال در این میان می تواند نقش هنری بر عهده گرفته یا نقش مطبوعاتی و سیاسی و... داشته باشد. مثال دلچسب کتاب، آتش زدن عکس مخالفان در راهپیمایی هاست که این خود می تواند یک کارکرد عکاسی باشد که برای نشان دادن مخالفت، در حالی که مورد مخالفت در عکس متجسد شده است با او مخالفت می شود. سجودی: در ۵۰ سال گذشته در جامعه ما، ورود برای زندگی اجتماعی و فرهنگی، وارد شدن به فضای بصری است و هنگامی که وارد فضای بصری می شویم قراردادهای خوانش این فضا از جمله عکس را در اثر زیست فرهنگی در چنین فضایی درونی کرده و می آموزیم بنابراین نباید گفت عکس هنر است یا خیر و یا فناوری است یا نیست، عکس همه اینهاست. عکس می تواند مستندسازی انجام دهد وقتی که در صحنه جرم از آن استفاده شده و از آن سند ساخته می شود. عکس می تواند خاطره نگار باشد و سیاست و اعتراض نیز باشد. در مورد استفاده از کلمه «مصداق» که باید «مرجع» استفاده شود نیز نباید گرفتار ساده انگاری گردید. نباید گمان برد که هر عکسی الزاما در نقشی که در آن به کار می رود در حال اشاره کردن به مرجعی است. گاهی در یک آژانس توریستی عکسی از ساحل دریا دیده می شود که نمی توان دانست عکس ساحل کدام دریاست و آیا واقعا به ساحلی در حال ارجاع دادن است یا خیر و این بسیار ساده انگارانه است که کار عکس ارجاع دادن به واقعیت دانسته شود. درست است که وقتی در زبان «دریا» به کار می رود مدلول آن که همه دریاهاست برانگیخته می شود و درست است که عکس ممکن است از دریای خاصی گرفته شده باشد اما کارکردهای بعدی آن و اتفاقاتی که برای آن می افتد در بسیاری از موارد آن را به سمت نوعی نکرگی یا تعمیم پذیری حرکت می دهد. در فضای بصری معاصر ما تلاش می شود حتی عکس های فردی خاص به سمت نکرگی برده شود. به عنوان مثال وقتی هنرپیشه ای مورد قبول و سالخورده برای تبلیغ استفاده می شود همه را به سمت آن می برد که پیری فرهیخته همراه با انتخاب درست است و تعمیم می یابد. این گونه است که عکسی استفاده می شود که بتواند کارکرد تعمیم پذیری پیدا کند. پس مساله ارجاع در عکاسی که در فصل نخست کتاب «عکاسی، درآمدی انتقادی» به آن پرداخته شده است، بحثی است که بسیار قابل تامل تر و بسط پذیر می تواند باشد. نکته دیگر این است که حتی یک فریم عکس، خودش در خودش، هرگز خاتمه پیدا نمی کند. یک عکس خودش، پیوسته است با لایه های متنی دیگری که پیرامون عکس شکل می گیرد. این بدان معناست که عکس به گالری یا روزنامه می رود یا در پوستر، بیلبورد یا آلبوم خانوادگی استفاده می شود و پیوسته بافت یا لایه های متنی خلاق و بازی که پیرامون عکس وجود دارند تعریف کارکردها و خوانش آن عکس را مقید می سازند. پس نمی توان از عکس به مثابه چیزی واحد که در خود خاتمه پیدا می کند سخن گفت. اما به نظر می رسد نکته دیگری که جایش در کتاب مزبور خالی است، آن است که وقتی به بخش ترجمه شده به نام «کشته شدگان کاغذی» مراجعه شود، عکس ها به صورت سریالی دیده می شوند. این عکس ها شماره می خورند و در نتیجه یک رابطه روایتی با هم برقرار می کنند که می توان برایشان قصه ای گفت. این عکس ها امکان جابه جا شدن ندارند و نمی توانند تصادفی باشند. در این مجموعه، دیگر تک فریم کارکرد نخواهد داشت به نظر می رسد که کتاب می تواند راجع به این عکس های سریالی بحث کند. در فصل چهارم این کتاب نیز به عکاسی و بدن انسان پرداخته شده است. دلمشغولی به بدن و جسمانیت یک دلمشغولی معاصر است. یکی از علت های آن نیز فرهنگ بصری معاصر است که با سینما و تلویزیون و عکس پر شده است و بدن به مثابه عرصه ای برای ارائه متن درآمده است. بدن در این فر آیند همچون برگ کاغذ و صفحه عکاسی خواهد بود.

عکاسی، نظامی نشانه شناختی است که ممکن است نقش های متفاوتی را بر عهده بگیرد. کتاب «عکاسی، درآمدی انتقادی» را محمد نبوی، مهران مهاجر، سولماز ختایی لر و ویدا قدسی راثی ترجمه کرده و انتشارات مینوی خرد منتشر ساخته است. نشست نقد شهر کتاب، ۱۸ مرداد به نقد آن اختصاص داشت که با حضور مترجمان و دکتر مهدی مقیم نژاد و دکتر فرزان سجودی همراه بود. این گزارش به نقل سخنان دکتر سجودی اختصاص یافته است.