عکس های فیلم و سریال بعد از پخش چه سرنوشتی پیدا می کنند

این روزها حتی اگر به سینما هم نروید می توانید با یک جستجو در فضای مجازی به عکس های یک فیلم سینمایی دسترسی پیدا کنید. در مورد مجموعه های تلویزیونی نیز همین اتفاق صادق است، هرچند این عکس ها در اینترنت برای همیشه ثبت شده اند، اما همه رویدادهایی نیستند که یک گروه سازنده فیلم و سریال طی ماه ها تلاش کرده اند.

بخش اعظمی از عکس هایی که به وسیله عکاسان فیلم و سریال گرفته می شود، پشت صحنه هایی است برای حفظ راکوردها و استفاده درون گروهی و ما تنها تعدادی از این عکس ها را که برای خبر یا نصب در سینماها انتخاب شده اند، می بینیم.

پس بر سر عکس هایی که عموم مردم آنها را ندیده اند و به نوعی میراث یک سریال و فیلم محسوب می شود، چه می آید؟

شاید ایده آل ترین پاسخ این باشد که بنیاد سینمایی فارابی، وزارت ارشاد یا سازمان صداوسیما آرشیوی برای نگهداری از این عکس ها داشته باشند.البته سازمان صداوسیما از سال ها پیش، محلی برای نگهداری عکس های سریال ها و برنامه های مختلف دارد.

کامران عدل، عکاس و اولین کسی که مسوول عکس صداوسیما در سال های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۳ بوده است، در مرور خاطرات خود از آن ایام چنین می گوید: آن موقع کامپیوتری وجود نداشت که مانند امروز بتوان براحتی موضوع های مختلف را آرشیو کرد برای همین کارت هایی تهیه می کردیم که براساس حروف الفبا، شناسنامه و مشخصات هریک از برنامه ها همراه نام عکاس و تاریخ عکاسی در آن نوشته می شد.

وقتی کسی می خواست عکس برنامه ها را در اختیار داشته باشد باید به این کارت ها مراجعه می کرد.

او با بیان این که ابتدا به تنهایی عکاسی از برنامه ها را انجام می داد و پس از مدتی از مریم زندی به عنوان دیگر عکاس این سازمان کمک گرفته است، گفت در آخرین سالی که مسئول عکس بوده است ۳۳ عکاس در این بخش مشغول فعالیت بوده اند و ادامه می دهد: زمانی که تعداد عکس ها زیاد شد متوجه شدم نمی توان آنها را این گونه نگهداری کرد و باید آرشیوی تهیه شود.

به همین دلیل برنامه ای برای آرشیو عکس ها ترتیب دادم و روزانه ۲۰ الی ۳۰ حلقه نگاتیو به همان نحوی که گفتم آرشیو می شدند.

این عکاس درباره استفاده از عکس ها عنوان می کند: بیشترین مشتریان ما روابط عمومی ها و عوامل برنامه ها بودند. عکس هایی که از سریال ها و فیلم ها گرفته می شد از سوی روابط عمومی ها برای تبلیغات یا انعکاس در خبرهای روزنامه ها استفاده می شد، اما بخش دیگری از آثار عکاسان که از سریال ها و فیلم ها نبودند بزرگ می شدند تا برای دکور در پشت سر مجری ها نصب شود یا در میان برنامه ها نشان داده شوند که به این نحو تاثیر زیادی روی مردم برای آشنایی با عکس داشت.

او در مورد سختی عکاسی از سریال ها و برنامه های تلویزیونی در آن دوران ابراز می کند: ما در مقایسه با عکاسان سینما نمی توانستیم از فلاش دوربین استفاده کنیم. برای همین مجبور بودیم به هرنحو خودمان را با شرایط صحنه تطبیق دهیم و بیشترین سود را از نورهای صحنه ببریم.

عدل از وضع آرشیو در حال حاضر اظهار بی اطلاعی می کند و می گوید که عکس ها باید به دور از رطوبت، خاک و نور و در دمای مناسب نگهداری شوند و چون عکس های اولیه نگاتیو بوده اند، شرایط حساس تری نسبت به عکس های امروزی دارند.

البته حالا دیگر شرایط تغییر کرده و آرشیو های موجود هم دیجیتال هستند.

برای باخبر شدن از وضع آرشیو عکس در حال حاضر بهترین کار این است که با برخی عکاسان فیلم و سریال صحبت کنیم.

شاید یکی از ماندنی ترین عکس ها مربوط به سریال های تاریخی باشد. مسعود عجمی، عکاس بسیاری از مجموعه های تلویزیونی از جمله سریال های محمد ورزی است که جنبه تاریخی دارند، در مورد سرنوشت عکس هایش می گوید: عکس هایی که عکاسان سریال ها می گیرند بعد از پایان طرح به تهیه کننده تحویل داده می شود. علاوه براین که معمولا خود تهیه کننده ها دارای یک آرشیو از کارهایشان هستند. سازمان صداوسیما هم آرشیوی دارد که این عکس ها به آرشیو آنجا نیز ارائه می شود.

مهدی دلخواسته از دیگر عکاسانی است که کار خود را با سریال «راه بی پایان» به کارگردانی همایون اسعدیان آغاز کرده است. او که علاوه بر سریال های جراحت، بی گناهان و... از فیلم هایی مانند طلا و مس و ده رقمی نیز عکاسی کرده، در مورد سرنوشت عکس هایی که گرفته است، می گوید: برخی از عکس ها دست خودمان می ماند و تعدادی را هم به تهیه کننده می دهیم. البته من شنیده ام در بنیاد فارابی و سازمان صداوسیما آرشیوی وجود دارد که تهیه کنندگان نسخه ای از این عکس ها را به آنجا می دهند با این همه، عکاس مسئول این بخش نیست و به خاطر تعهدی که به تهیه کننده دارد عکس هایش را به او می دهد.

او در مورد آرشیوکردن عکس ها اظهار می کند: متاسفانه هنوز در کشور ما آرشیوکردن عرف نشده و این مساله که عکس ها باید در شرایط مناسب و در جایی منسجم بایگانی شوند، اهمیت پیدا نکرده است.

دلخواسته با بیان این که نمایش عکس ها در نمایشگاه یا چاپ آنها در یک کتاب کمتر رواج یافته است، می افزاید: در این زمینه فرهنگسازی نشده است. حتی دیگر عکاسی از سریال صرفه اقتصادی ندارد و ترجیح می دهم کمتر وقت خود را برای این کار بگذارم.

مریم تخت کشیان نیز از دیگر عکاسانی است که در سریال هایی مانند راه طولانی و فیلم هایی مانند زندگی با چشمان بسته فعالیت کرده است. او با اشاره به این که تمام تلاش عکاس و گروه سازنده فیلم و سریال این است که بلایی سر عکس ها نیاید و به صورت مناسب آرشیو شوند، می گوید: به علت تعهدی که به تهیه کننده داریم عکس ها در اختیار او قرار می گیرد. اما به هرحال هر عکاسی ذوق و سلیقه ای دارد و ممکن است تعدادی از عکس های هنری خود را برای خودش نگه دارد و این که چه تعدادی از عکس ها را به تهیه کننده بدهد، به سخاوتش برمی گردد.

او ادامه می دهد: گذر زمان به همه عکاس ها یاد داده است آثار خود را آرشیو کنند. برای همین شاید یکی از بزرگ ترین آرشیوها نزد خود عکاسان باشد، البته بایگانی کردن و شیوه نگهداری مناسب از عکس ها به علاقه و دلسوزی عوامل کار هم برمی گردد و اگر یک کار مورد توجه قرار بگیرد بیشتر دیده می شود.

تخت کشیان سپس می گوید: تا آنجا که می دانم آرشیوی در سازمان صداوسیما هست که عکس سریال ها آنجا نگهداری می شود، اما نباید از این نکته غافل شویم که اصولا آرشیوکردن در کشور ما در شرایط مناسبی نبوده و ما سیستم درستی برای این کار نداریم.

او در ادامه عنوان می کند: هنوز هم اگر کسی بخواهد عکسی از سریال ها و فیلم هایی که در سال های گذشته پخش شده، داشته باشد به من مراجعه می کند، چون امن ترین مکان نگهداری عکس ها نزد خود عکاسان است.

● عکس ها قابلیت انتشار دارند

مسعود عجمی، عکاس مجموعه های تاریخی تلویزیون درباره سرنوشت عکس ها پس از اتمام زمان پخش با بیان این که عکس ها خروجی ندارند و بعد از اتمام​طرح دیگر دیده نمی شوند، می گوید: این عکس ها می توانند در قالب یک نمایشگاه یا کتاب منتشر شوند. من پس از چند سریال تاریخی که با محمد ورزی همکاری کرده بودم، به این فکر افتادم که عکس های پشت صحنه را در اختیار عموم قرار دهم تا آنها هم بتوانند این عکس ها را ببینند.

عجمی در مورد نشان دادن این عکس ها می گوید: عمارت فرنگی، سال های مشروطه و تبریز و مه از جمله سریال های تاریخی بودند که دوست داشتم عکس آنها در آرشیو خاک نخورد. برای همین به محمد ورزی گفتم چه بلایی سر عکس ها می آید وقتی به آرشیو می روند و او هم نمی دانست. ما صحبت هایی با مدیریت سازمان میراث فرهنگی انجام دادیم و در نهایت توانستیم این عکس ها را در کتابی با عنوان هفت پادشاه منتشر کنیم که تیراژ اولیه آن جنبه تبلیغاتی داشت و برای هدیه بود اما تیراژهای بعدی برای فروش گذاشته می شود. او سپس نتیجه می گیرد: این عکس ها نه تنها برای مردم جالب است، بلکه می توان از آنها یک بهره اقتصادی برد، چون عکس های فیلم و سریال ها بیشتر جنبه خبری دارد و برای چاپ در کنار خبر خبرگزاری ها و روزنامه ها کاربرد پیدا می کند. عکاسی فیلم جنبه تبلیغاتی بیشتری دارد، اما عکاسی سریال بیشتر خبری است و وقتی ما عکس ها را در نمایشگاه یا کتاب نشان دهیم، توانسته ایم از عکس ها استفاده بیشتری کنیم.

میراث تصویری پشت صحنه فیلم ها و سریال ها چه از سوی عکاسان حرفه ای و چه از سوی کسانی که به اصطلاح عموزاده ها و خاله زاده های عوامل گفته می شود، گرفته شده باشد، مجموعه ای خواهد شد که اگر توجه و حساسیت عکاس و تهیه کننده را به همراه داشته باشد باقی می ماند در غیر این صورت ممکن است مانند خیلی از آثار هنری که شرایط مناسبی برای نگهداری ندارند در نهایت محکوم به فنا شوند.